Museumstuk: magische ringen gespot in Londen (en Amsterdam)

Enkele weken geleden was ik in London om de kerstlichtjes te zien, en om de dochter te ontmoeten die dit jaar in de UK studeert. Het was heerlijk! De eerste dag regende het en dat was voor mij ideale aanleiding om er toch een museumbezoekje tussen te proppen. Het werd mijn favoriete Victoria and Albert museum, waar we al snel op de afdeling juwelen terecht kwamen.

Tot mijn grote verbazing waren er daar ook middeleeuwse magische ringen uitgestald. Het ging daarbij niet om ringen à la Tolkien met mythische proporties, maar om gebruiksvoorwerpen die de drager ervan moesten beschermen tegen allerhande onheil. Dat gebeurde bijvoorbeeld door een bijzondere steen in zo'n ring te monteren:

• Een gefossiliseerde wolfstand zou bijvoorbeeld beschermen tegen kiespijn 
• Een paddensteen (waarvan men dacht dat die in de kop van een pad groeide) zou nierkwalen verzachten. Bovendien zou de steen als een soort alarmbel fungeren in geval van gif, want dan werd de steen gloeiend heet of verkleurde, daarover liepen de meningen uiteen. Daarnaast kon de steen wonden genezen en een zwangere vrouw beschermen tegen de kwade krachten van feeën. Zo zou de ring voorkomen dat feeën het kind zouden ontvoeren en inruilen voor een wisselkind. Geweldig toch? 

Maar meer nog dan door die stenen was ik gefascineerd door ringen met een inscriptie: een magische tekst als een soort spiekbriefje dat je altijd bij de hand hebt. Even een paar voorbeelden om dit te illustreren:

• En afbeelding van de heilige Christoffel of Barbara om een plotse dood te voorkomen: wie hen had gezien, zou die dag niet sterven.
• IASPAR + MELCHIOR + BALTH: de namen van de drie koningen om epilepsie of een onverwachte dood tegen te gaan.
• Buro + berto + beriara als een spreuk tegen kiespijn
• Ananizapta, als een spreuk om epileptische aanvallen te voorkomen:  of ook tegen een plotse dood 
• Consumatum est: al bescherming in geval van storm op zee 
• - ABIZ + SAN + HCBERBN – bescherming tegen de pest 

Heel wat ringen combineerden stenen en spreuken en waren zo multi-inzetbaar. 

Ik vond ontroerend om al die ringen te zien, die mensen welbewust gekocht hebben en op hun lichaam hebben gedragen in de hoop dat ze bescherming zouden bieden. Ik hoop voor hen dat het heeft geholpen!

Dit is mijn foto van de ringen in London

De ring bovenaan dit blogbericht komt uit de collectie van het Rijksmuseum: Vingerring van goud, bestaande uit drie evenwijdige banden met opschriften. De middelste is opengewerkt en heeft tussen gestileerde dieren: "ic bin diin" (tweemaal). Op de buitenbanden is respectievelijk gegraveerd: "ave maria gracia plena" en "caspar, melsior, baltasar". 

verder lezen:

• een Zweeds artikel over middeleeuwse magische ringen.

Waar komt de puntmuts vandaan?

Kabouters, heksen, feeën en tovenaars hebben allemaal een puntmuts op: dat kan natuurlijk geen toeval zijn! Maar, waar komt die puntmuts vandaan en wat betekent die eigenlijk? De voorbije dagen werd ik gekweld door deze prangende vraag en dus zocht ik het antwoord even op, zo ben ik dan ook wel weer!

Laat me beginnen met het goede nieuws: de positieve betekenis van de puntmuts. Daarvoor reizen we terug naar de 15e eeuw. Als je toen als prinses een beetje hip and happening wilde zijn, dan bestelde je een hennin: want zo heette de puntmuts toen. Kroniekschrijvers uit die dagen vonden dat zwaar overdreven, maar knorrige oude mannen hebben het meestal niet op met de mode dus daar trokken die prinsessen niets van aan. Allen aan de puntmuts, hoera eindelijk een alternatief voor die eeuwige kroon! En meteen brak er een competitie los wie de hoogste puntmuts durfde dragen. Vanaf dat moment stond de puntmuts dus voor klasse, voor glamour en voor charme, en dat hadden de feeën ook gezien. Zij namen die puntmuts over en ook elfjes zetten er graag eens eentje op, hoe gezellig!

Helaas, is er ook een andere kant aan het verhaal. Puntmutsen werden namelijk niet alleen gedragen door middeleeuwse prinsessen maar ook door Joodse priesters. In vroeger tijden vonden mensen dat bijzonder verdacht. Zozeer zelfs dat ze puntmutsen gingen associëren met crimineel gedrag, met zonde en met allerlei andere mispeuterij. Zo werd dus de puntmuts dus een teken van zonde en tijdens processies zetten de boetelingen dan ook een puntmuts om nog eens extra te beklemtonen hoe ver ze van het rechte pad waren afgedwaald. (Ook handig: ze namen er eentje die helemaal over hun gezicht zakte, zodat niemand hen kon herkennen. Uiteraard wel met kijkgaten, anders bots je iets te makkelijk tegen een andere zondaar op). Vanuit die criminele, akelige context snap je wel dat de puntmuts bij heksen en tovenaars terechtkwam. Dat is dan maar een kleine stap.

Nu vraag ik mij dus af waar de kabouters zich situeren in dit verhaal? Dragen zij de positieve puntmuts van de prinsessen en de feeën, of de meer grimmige puntmuts van de heksen en de tovenaars? Wel, er is voor beiden iets te zeggen, want kabouters hebben complexe persoonlijkheden. Aan de ene kant zijn ze altijd bereid om mensen te assisteren en bijvoorbeeld de afwas voor hen te doen. Maar, aan de andere kant zijn het ook echte plaaggeesten die het ons knap lastig kunnen maken. We zouden dus kunnen concluderen dat zij om twee redenen een puntmuts dragen!

****

De bovenste tekening komt uit de collectie van het Rijksmuseum, en is publiek domein. De tekenaar A. Tinbergen maakte deze prent van een lezende kabouter rond 1925.

De harpende prinses werd eind 15de eeuw getekend in Duitsland door Israhel van Merkenem, de prent zit eveneens in de collectie van het rijksmuseum